خطوط نصف النهار به جانب شمال حركت مىكند . . . « 1 » علّامه شعرانى با توجه به شرح علامه حلى مىنويسد : عوام زمان ما خصوصا شيفتگان فرنگ معتقدند كه كرويت زمين را فرنگىها در اين عصر اخير كشف كردند و مردم پيش به اين سرّ مستور پىنبرده بودند ، با آنكه همه كتب عربى از ادله كرويت زمين مشحون و پر است . علّامه حلّى كه بزرگ‌ترين فقهاى ما است در شرح كتاب [ يعنى در كشف المراد ] از ادلّه كرويت زمين 1 . خسوف ماه را شمرد ، چون در وقتى معين در شهرى اعتبار كنيم ، در شهر ديگر كه در طول با آن شهر مخالف است در آن‌وقت اتفاق نخواهد افتاد ، يعنى ماه در يك‌وقت مىگيرد و ما آن را مثلا دو ساعت از غروب گذشته مشاهده مىكنيم ، امّا كسى كه در طول شرقى يا غربى ما است در آن ساعت و وقت معين نمىبيند ، بلكه غربى در يك ساعت از شب گذشته مىبيند و صاحب طول شرقى سه ساعت بعد از غروب ، با آنكه حقيقتا يك‌وقت است ، و اين را دليل كره بودن زمين و حركت ظاهرى خورشيد از مشرق به مغرب بايد دانست ، 2 . و نيز فرمود كسى كه به‌طرف شمال رود ، روى يك خط نصف النهار ، به تدريج قطب شمالى براى او مرتفع مىگردد ، مثلا اگر يك درجه سير كند ، قطب هم يك درجه مرتفع مىشود و همچنين آنكه رو به جنوب سير مىكند ارتفاع قطب شمال كم مىشود ، و اين دليل كرويت زمين است از شمال به جنوب ، و پستى بلندىهاى زمين تأثيرى در كرويت ندارد به خاطر خردى و ناچيزى آنها ، امّا شايد فهم اين دليل بر مردم زمان ما دشوار باشد . و مىتوان گفت در وقت خسوف سايه زمين كه بر ماه مىافتد به شكل دايره است ، پس زمين هم گرد است كه سايه‌اش گرد است . علامه رحمه اللّه درباره كرويت آب دريا فرمود : مسافر دريا چون به كوهى نزديك شود اوّل قلّه كوه بر

--> ( 1 ) . كشف المراد ، مقصد ثانى ، فصل 2 ، مسأله 2 ، فى البحث عن العناصر البسيطة .